Chiến thắng Uông Bí - Bí Chợ: cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh giành chính quyền tại Đông Bắc Bộ

Uông Bí là vùng đất giàu truyền thống đấu tranh cách mạng. Ngay trong những ngày ta sục sôi khí thế chuẩn bị nổi dậy tổng khởi nghĩa giành chính quyền tháng 8/1945, những trận đánh của du kích tại địa bàn Uông Bí, tiêu biểu là trận Uông Bí - Bí Chợ, đã tạo thế và lực vững vàng, cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh giành chính quyền ở các địa phương khu vực Đông Bắc Bộ, góp phần vào thành công vang dội của Cách mạng tháng Tám vĩ đại.

​

Hướng dẫn viên Bảo tàng Quân khu 3 giới thiệu những chiến công của quân, dân ta trong kháng chiến. Nguồn: Báo Quảng Ninh.

Sau khi đảo chính Pháp vào tháng 3/1945, quân Nhật toàn quyền độc chiếm Đông Dương. Tại Uông Bí, toàn bộ bọn chủ mỏ Pháp, kỹ sư, sếp, đồn trưởng, những kẻ từng giữ quyền sinh quyền sát đối với người công nhân đều trở thành tù binh của Nhật. Nhật nhanh chóng tổ chức bộ máy cai trị của chúng, tăng cường vơ vét và đàn áp nhân dân Uông Bí. Nhật đưa quân về chiếm đóng đồn Uông Bí, lập trại huấn luyện quân sự cho tổ chức Đại Việt ở Bí Chợ. Cuộc sống của người dân Uông Bí từ sau nạn đói 1945 càng thêm khó khăn chồng chất. Nhiều người tiếp tục chết gục vì đói. Những người còn sống không biết số phận sẽ ra sao khi cái chết ngày càng kề cận…

Trong bối cảnh đó, phong trào chống Nhật do Mặt trận Việt Minh phát động ngày càng lớn mạnh. Đặc biệt, sau khi lực lượng cách mạng thành lập Đệ tứ chiến khu Đông Triều, phạm vi hoạt động của phong trào tiếp tục mở rộng, trải trên địa bàn các huyện phía Bắc tỉnh Hải Dương, vùng duyên hải Bắc Bộ như Hải Phòng, Kiến An, Quảng Yên, Uông Bí, Hồng Gai, Cẩm Phả, Tiên Yên...

Xác định đồn Uông Bí và trại huấn luyện sĩ quan Đại Việt ở Bí Chợ (Đồn Bí Chợ) là khu vực tập trung đông lực lượng, vũ khí của địch. Trong đó, tại Đồn Bí Chợ địch có 2 trung đội, chủ yếu là người Việt, do một tên quan hai người Nhật trực tiếp chỉ huy. Vũ khí có 2 trung liên của Pháp, 2 tiểu liên Thomson của Mỹ và hơn 100 súng trường. Đồn Bí Chợ cũng là nơi Nhật xây dựng lực lượng Thanh niên vũ trang Đại Việt - “vốn liếng” quân sự đầu tiên của tổ chức Đại Việt. Còn lực lượng của địch tại đồn Uông Bí gồm có 6 lính Nhật và 70 lính bảo an… Nếu ta đánh hạ thành công 2 đồn này sẽ khiến địch suy sụp tinh thần, tạo đà để phát triển lực lượng của chiến khu, củng cố cơ sở cách mạng ở địa phương. Tháng 6/1945, Uỷ ban quân sự cách mạng chiến khu Đông Triều đã giao nhiệm vụ cho đồng chí Nguyễn Bình chỉ huy du kích hạ bằng được đồn Uông Bí và đồn Bí Chợ.

Sau khi lên kế hoạch kỹ lưỡng, đầu tháng 7-1945, quân du kích do Nguyễn Bình, Hoàng Sĩ Lễ và Lê Phú chỉ huy tổ chức đánh đồn Uông Bí và đồn Bí Chợ.

Lực lượng của ta tham gia đánh đồn Bí Chợ rất mỏng, gồm 12 du kích với 2 khẩu súng ngắn. Trong khi đó lực lượng của địch khá đông, được trang bị nhiều vũ khí. Muốn thắng địch tất phải dùng mưu kế. Vì vậy, 2 ông Bùi Văn Sinh và Nguyễn Văn Mộc được phân công làm nội ứng cho quân ta khi công đồn. Vì ở trong đồn Bí Chợ từ tháng 4-1945 nên Bùi Văn Sinh hiểu rõ lực lượng và cách bố phòng của địch ở đây như trong bàn tay. Ông cũng là một trong những người định mưu kế chiếm đồn Bí Chợ. Theo kế hoạch trong đêm công đồn, Nguyễn Văn Mộc sẽ cho cát vào 2 khẩu trung liên để vô hiệu hóa chúng còn Bùi Văn Sinh sẽ dẫn đường cho du kích của ta vào công đồn.

Đêm 1-7-1945, du kích của ta bất ngờ tấn công đồn Bí Chợ. 6 du kích bị lạc đường do đêm tối nên chỉ có 6 du kích công đồn cùng với 2 người nội ứng. Lợi dụng lúc địch ngủ say, du kích của ta lẻn vào lấy vũ khí của địch để tự trang bị cho mình. Du kích vừa lấy xong vũ khí thì kẻng báo thức buổi sáng trong đồn vang lên. Lực lượng chiến đấu lập tức áp sát các phòng ngủ của địch. Ta vừa bắn chỉ thiên, vừa hét: "Việt Minh đã đến! Việt Minh đã đến! Muốn sống thì nằm yên". Một tên huấn luyện viên người Việt vùng dậy định lấy súng chống cự liền bị Nguyễn Văn Mộc giằng súng và quật ngã. Thấy thế, không một tên địch nào có ý định chống cự nữa. Cuộc chiến đấu kết thúc nhanh gọn. Chỉ trong 5 phút, toàn bộ 2 trung đội của địch bị 8 người của ta bắt sống, đưa ra tập hợp ngoài sân. Chỉ huy trưởng Nguyễn Bình giơ cao lá cờ đỏ sao vàng và ôn tồn giải thích cho tốp tù binh về chính sách lừa bịp của Nhật, tổ chức Đại Việt muốn biến anh em binh sĩ ở đây làm bia đỡ đạn cho Nhật. Những người lính Việt Minh chủ trương đánh Nhật, cứu nước nên không giết hại anh em binh sĩ, ai muốn theo Việt Minh thì theo, ai muốn về thì được cấp phát lộ phí, sau đó khuyên họ từ nay về sau không đi lính cho giặc nữa. Cách xử lý của Nguyễn Bình cho thấy tinh thần nhân văn của lực lượng Việt Minh. Kết quả, đã có 5 người trong tổ chức Đại Việt xin gia nhập đội quân cách mạng. Ta tịch thu toàn bộ vũ khí của địch. Nhân đà thắng lợi, lực lượng cách mạng đã tước vũ khí và phá kho thóc của sếp Sâm ở gần Bí Chợ chia cho dân nghèo.

Còn tại cuộc tấn công ở đồn Uông Bí, do ta có lực lượng nội ứng từ trong đồn nên việc đánh chiếm đồn khá dễ dàng và cũng kết thúc vào ngay trong đêm ta hạ đồn Bí Chợ.

Với chiến thắng ở đồn Uông Bí và Bí Chợ, ta đã giải tán được 2 trung đội bảo an, hơn 1 trung đội Đại Việt, tiêu diệt 4 sĩ quan Nhật, thu được 8 khẩu trung liên, 2 khẩu đại liên, gần 200 súng các loại, tịch thu được nhiều quân trang, quân dụng và lương thực của địch.

Thắng lợi ở đồn Uông Bí và đồn Bí Chợ làm nức lòng quân dân. Lợi dụng địch hoang mang sau khi 2 đồn trọng yếu bị hạ, ngày 20-7-1945, quân du kích đã đánh chiếm thành công thị xã Quảng Yên và huyện lỵ Yên Hưng. Phong trào đấu tranh cách mạng tiếp tục mở hướng phát triển sang Hòn Gai, Kiến An và Hải Phòng…

Theo đánh giá của các nhà nghiên cứu lịch sử quân sự, Chiến thắng Uông Bí - Bí Chợ năm 1945 của du kích ta đã để lại những bài học giá trị về sự táo bạo, bất ngờ, tinh thần dám đánh, quyết đánh và sự vận dụng linh hoạt trong công tác binh vận, địch vận. Chiến thắng đã góp phần cổ vũ mạnh mẽ tinh thần đấu tranh giành chính quyền ở các địa phương khu vực Đông Bắc Bộ, góp phần quan trọng vào thành công cuộc tổng khởi nghĩa Cách mạng tháng Tám 1945 vĩ đại của dân tộc ta.

PV